'आंबट'शौकिनांसाठी ......

आपल्या एका आवडीच्या विषयाकडे मी गेले बरेच दिवस दुर्लक्ष केले आहे, असे माझ्या लक्षात आले.आणि मग काहीतरी उपाय तर करायलाच हवा , म्हणून मग ही पोस्ट- माझ्यासारख्या 'आंबट'शौकिनांसाठी...शिवाय प्रतिक्रिया म्हणून तुम्हीही काही पाककृती इथे add करू शकता. चविष्ट अश्या या पदार्थांच्या यादीत 'अग्रपूजेचा' मान मी सोलापूरच्या पाणीपुरीला देईन . सोलापूरसारखी अप्रतिम पाणीपुरी जगात कुठेही मिळत नाही. अतिशय टेस्टी ,स्वस्त आणि मस्त अशी ही गोष्ट. काळ्याशार माठातले थंडगार आंबट- गोड पाणी, कुडकुडीत पुर्या, शेव आणि हिरवी कांदापात.( पुण्याच्या पाणीपुरीला मला पाणीपुरी म्हणवत नाही, उकडलेले वाटाणे, बटाटा आणि देव जाणे काय- काय भरलेले असते त्याच्यात.. ) बस इतके भारी लागते ना हे प्रकरण. ते तसलं ultimate चवीचं पाणी फक्त सोलापूरचे पाणीपुरीवालेच करू शकतात - ५ रु.ला एक प्लेट,वर पुन्हा नुसतं पाणी ओरपायला फुकट ...सोलापूरच्या पार्क चौकात (तोच ..तोच हुतात्म्यांच्या पुतळ्याच्या चौक) एक मिनी चौपाटी आहे, तिथे प्रवेश करताना पहिलं दर्शन या पाणीपुरीच्या ठेल्यांचच घडतं. तेंव्हा कधीही सोलापूरला आलात तर पाणीपुरी खायला विसरू नकात.
आता कैरीच्या काही पाककृती:


मेथांबा :
साहित्य: एक कडक कैरी, अर्धी वाटी गूळ, तेल , १ टी .स्पू. जिरे, दीड टी . स्पू.मेथ्या , चवीपुरते मीठ आणि अर्धा टी .स्पू. तिखट ( ऐच्छिक ).
कृती : सोप्पी पटकन होणारी (आणि पटकन संपणारी ही पाककृती) . कैरी धुऊन, पुसून तिचे साल काढा.बोटाच्या पेराएवढे, छोटे -छोटे तुकडे करा. गूळ चिरून घ्या. कढई पुरेशी तापली की, त्यात २ टे.स्पू. तेल ओता, ते तापले की लगेच त्यात जिरे आणि चिमुटभर हिंग टाका. त्या नंतर मेथ्या टाका,त्या तेलावर खरपूस होऊन तरंगू लागल्या की, गूळ टाका, मंद आचेवर तो विरघळू लागला की कैरीचे तुकडे आणि मीठ टाका. डावाने अधून मधून हलवा. गरज पडल्यास थोडेसे पाणी टाका. हवे असल्यास तिखट मिसळा. साधारण १० मिनिटात हे शिजेल.(कैरी थोडी मऊसर व्हायला हवी) मग गार झाल्यावर एका स्वच्छ कोरड्या केलेल्या काचेच्या बरणीत मेथांबा भरा. पोळी, ब्रेड ,खिचडी कशाहीसोबत अतिशय मस्त लागतो.
हा फ्रीजशिवायही ५ दिवस टिकतो(मात्र तेंव्हा त्यात पाणी नको) .मेथांबा काढताना कोरडा चमचाच वापरा .मेथ्यांची कडवट चव लागत नाही,उलट खूप मस्त लागतो.

कैरीभात :
साहित्य : १ वाटी तांदूळ (शक्यतो इंद्रायणी/आंबेमोहोर/ बासमती ) , अर्धी वाटी कैरीचा कीस, चवीपुरते मीठ आणि साखर, २ टे.स्पू .तेल , फोडणीचे साहित्य, ३ उभ्या चिरलेल्या मिरच्या, कढीपत्ता, मुठभर चिरलेली कोथिंबीर, मुठभर शेंगदाणे / डाळे (ऐच्छिक ).
कृती : हा नागपूरकडे केला जाणारा पदार्थ. प्रथम तांदूळ निवडून, धुऊन कुकरमध्ये शिजवून घ्या. शिजवताना अर्धा टी. स्पू .तूप आणि अर्ध्या लिंबाचा रस पिळा. भात मोकळा होण्याकरिता हे आवश्यक आहे.मग भात शिजला की बाजूला काढा. एका कढईत तेल तापवून मोहरी , हिंग, जिरे, कढीपत्ता, मिरच्या यांची फोडणी करा. फोडणीत हळद टाकू नका, करपू देऊ नका, हवे असल्यास दाणे / डाळे टाका, हलवा. मग शिजलेला भात त्याच्यात टाकून मंद आचेवर परतवा. मग मीठ आणि किंचित साखर टाका. कैरीचा कीस मिसळा पुन्हा तीन मिनिटे मंद आचेवर शिजवा. मग उतरवून त्यावर कोथिंबीर टाका.(फार आंबट आवडत नसल्यास पाव वाटीच कैरी घ्या,शिवाय लिंबू रसही आहेच.)

....म्हणे साधा कारकून माणूस!

त्यांनी मला बसायला खुर्ची वगैरे दिली
( तिसर्यांदा भेटायला गेलो होतो ना! )
स्वतःच्या व्यस्त दिनक्रमातून वेळ काढून त्यांनी,
मी दिलेलं पाकीट हातात घेतलं.
(वा! अगदी खरं सांगतो, अगदी धन्य-धन्य वाटत होतं. )

माझी साधी फुलस्केपाची पानं हाती धरून,
चष्म्याच्या आडून डोळे बारीक करून
माझ्याकडे बघत 'संपादकसाहेब' म्हणाले,
"हं...मग काय, कुठल्या चळवळीत वगैरे काम करता तुम्ही?"
"चळवळ ...छे..छे.. मी कुठल्या चळवळीत वगैरे नाही."
''मग डाव्या, समाजवादी विचारांचे वगैरे असाल!"
''हं.. म्हणजे तसं वाचतो बऱ्यापैकी मी,
पण त्या विचारांचाच आहे, असं नाही हो म्हणू शकणार."
"अच्छा..मग पर्यावरणवादी असाल, नाही का?"
''तसं ..आवडतं मला झाडापेडात राहायला,
पण म्हणून काही लगेच मी पर्यावरणवादी होत नाही ना!"

मग हळू आवाजात त्यांनी मला विचारलं,
"काय एखादी बडी जाहिरात देताय वाटतं आम्हांला?"
"छे हो साधा कारकून माणूस मी, मी कुठून देणार बडी जाहिरात?
हं.. लिहिण्याबद्दल म्हणत असाल तर, बरं वाटतं लिहिल्यावर म्हणून लिहितो हो मी!" - इति गोंधळलेला मी.

"ठीकाय. राहूदेत मग हे आमच्याकडे. या तुम्ही!"
"धन्यवाद . निर्णय कळवाल ना ."
"हां ..बघूयात.." -माझ्याकडे शक्य तितकं दुर्लक्ष करत संपादकसाहेब.
मी दरवाज्याबाहेर पडलो.
"लईच आम आदमी दिसतोय हा !
कशासाठी छापायचं याचं साहित्य ?"- इति इतका वेळ गप्प बसलेले दुसरे संपादकसाहेब.

"हो ना आडनावावरनं हा काही दलित वगैरेही वाटत नाही"
"हो ..रे मुस्लीम, अल्पसंख्याक ...किमान बाई असला असता ना तरी छापलं असतं याचं लिखाण!"
"आपल्या संपादकाला नाही उद्योग ...नसता झंझट स्साला..
काय आमचा मेव्हणा आहे की काय .. याला प्रत्यक्ष भेटायला?"

"encash तरी कसं करायचं याला - म्हणे साधा कारकून माणूस! "

ऐकण्यासारखे काही -

तुम्ही radio कितपत ऐकता ? म्हणजे माझ्या आयुष्यातला बराचसा वेळ मी radio ऐकण्यात घालवते, असं म्हटलं तरी अतिशयोक्ती व्हायची नाही इतका मी radio ऐकते .
दर रविवारी सकाळी ७ ते ११ पुण्याच्या radio city ९१.१ FM वर 'मराठमोळी सकाळ ' नावाचा एक अप्रतिम, लई भारी मराठी गाण्यांचा कार्यक्रम लागतो. 'ऋतू हिरवा' ची अख्खी कॅसेट, 'देवाघरचे ज्ञात कुणाला' , ' जैत रे जैत 'ची गाणी, जुनी नाट्यगीतं त्याचबरोबर नवीन ' गालावर खळी..' इ. इ मस्त गाणी लागतात. बाकी radio city वर आठवडाभर काही फार ऐकण्यासारखे नसते. (त्यातला तो 'छोटा छत्री 'नावाचा प्राणी तर महा वैतागवाणा आहे, एक वेळ 'सूद' परवडला.)
बाकी आठवडाभर (दिवसा ) मी जास्तीत जास्त ऐकते Red FM ९३.५ यावरचे कार्यक्रम. नेहमीपेक्षा थोडे वेगळे आहेत. खासकरून यांचे निवेदक - नेहमी सारखी नम्र , गोड आवाजाची मंडळी नाहीत. उदा. सकाळी १० ते १२ दरम्यानची 'मानसी ' नावाची निवेदक. काही नाही फक्त bollywood ची gossip ती ऐकवते, पण ती असली जबर आहे की बस रे बस , पंजाबी भाषेत ती पार 'वाभाडे ' काढते सगळ्यांचे! (बऱ्याचदा 'अति'ही करते, हे ओघानं आलंच)
याच्यावरचे इतर कार्यक्रम ' हटके ' आहेत. उदा. 'कवी की कल्पना ' नावाचा एक कार्यक्रम -''झुबी डुबी झुबी डुबी पम्पारा , नाचे ये पागल स्टुपिड मन '' - अरे भाई, वहा बेचारी झुबी डूब रही है, और कवी का पागल मन नाच रहा है , कैसी idiot टाइप की कल्पना है असं काही तरी 'desection ' चाललेले असते .
यांची 'बिजलीबाई' तर एकदम कडक आहे, भ्रष्टाचारी, फसवणूक, करणाऱ्या लोकांना ती असलं भारी फटकारते, ते सांगण्यात मजा नाही( त्या आवाजानं उषा नाडकर्णीची आठवण होते ) , ऐकून बघा . 'पप्पुदिया' पण भारी आहे. एकूण Red FM हा चांगला Timepass आहे .

फुलपाखरू व्हायचं असेल तर ......

फुलपाखरू व्हायचं असेल तर ,
कोषात गुंतून थोडा काळ वेगळं व्हावंच लागतं .
आपल्याच रंगात रंगायचंय आपल्याला ,
हे मनाशी पक्कं करावं लागतं .
कोष तोडायला सुद्धा इतरांची मदत नाही घ्यायची ,
आपली लढाई आपणच लढायची .
पण फुलपाखराने इतकं सारं करूनही भागत नाही हो ,
कारण फुलपाखरं बघायची असतील ज्यांना ,
तर मग फुलं -पानं , किमान थोडी हिरवळ जपायचं भानही हवंच ना त्यांना !!

सोलापूरचे ४ हुतात्मे .

' जानेवारी ' महिना आम्हां सोलापुरकरांसाठी खूपच महत्वाचा असतो. या महिन्यातल्या दोन विशेष घडामोडी म्हणजे , एक म्हणजे संक्रांतीनिमित्त भरणारी श्री . सिद्धरामेश्वर यात्रा आणि दुसरं म्हणजे , हुतात्मा दिन. 'गड्डा ' यात्रेसंबंधी परत कधीतरी लिहीन . आज सोलापूरच्या ४ हुतात्म्यांविषयी :
माझ्या गावानं स्वातंत्र्यपूर्व काळात ३ दिवसांचं ' स्वातंत्र्य ' उपभोगलं होतं .शिवाय सोलापूर ' Muncipal Council ' (तेव्हाची , आता Muncipal Corporation ) ही स्वतःच्या इमारतीवर राष्ट्रीय झेंडा फडकवणारी देशातील पहिली Council आहे . १९३० मध्ये महात्मा गांधींना अटक ( बहुधा 'असहकार ' आंदोलनामुळे ) , झाल्यावर देशभर प्रक्षोभ उसळला , आंदोलनं , मोर्चे सुरु झाले .सोलापुरातही याचे जोरदार पडसाद उमटले होते .काँग्रेस कार्यकर्ते आणि स्थानिकांनी निषेध नोंदवत सभा घेतल्या.पुण्याचे स्वातंत्र्यसेनानी अण्णासाहेब भोपटकर यांच्या हस्ते ६ एप्रिल १९३० रोजी सोलापूर 'Muncipal Council ' वर राष्ट्रीय झेंडा फडकवण्यात आला . दरम्यान मंगळवार पेठ पोलीस चौकीवर, सशस्त्र हल्ला करण्यात आला . पोलीस आणि सरकारी अधिकारी गाव सोडून पळून गेले .तेंव्हा , काँग्रेसचे तेंव्हाचे नेते तुळशीदास जाधव आणि रामकृष्ण जाजू इ.नी संपूर्ण कायदा, सुव्यवस्था सांभाळली होती .( ९-११ मे १९३० )हेच ते स्वातंत्र्याचे ३ दिवस .
नंतर सोलापूरमध्ये ' मार्शल लॉं ' लागू करण्यात आला .जमावाला भडकावणे , सशस्त्र हल्ला करणे , पोलीस अधिकाऱ्यांचा जीव घेणे असे आरोप ४ जणांवर ठेवण्यात आले .त्यांच्यावर न्यायालयात खटला चालवण्यात आला आणि त्यांना फाशीची शिक्षा ठोठावण्यात आली . उच्च न्यायालयानेही तीच शिक्षा कायम ठेवली आणि १२ जानेवारी १९३१ रोजी चारजण पुण्यात फाशीवर चढवले गेले .हेच ते ४ हुतात्मे -
हुतात्मा मल्लाप्पा धनशेट्टी ,
हुतात्मा किसन सारडा,
हुतात्मा कुर्बान हुसेन आणि
हुतात्मा जगन्नाथ शिंदे .
सोलापूरच्या पार्क चौकात या चौघांचे पुतळे आहेत . सोलापूरच्या रंगमंदिराचं , तसच सोलापूर -पुणे एक्स्प्रेसचं नाव या हुतात्म्यांवरून देण्यात आलं आहे .

पुन्हा सुनीताबाई !

गेल्या आठवड्याच्या लोकसत्तेच्या 'चतुरंग' पुरवणीत डॉ. लता काटदरेंच्या लेखात सुनीताबाईची आणखी एक खूप चांगली आठवण वाचली . 'आनंदवनातल्या अंध , स्पर्शातून शिकणाऱ्या मुलांना , गुलाबाचा स्पर्श त्या फुलाला काटे असल्यानं अनुभवता येत नाही ' अशी खंत एकदा बाबा आमटेंनी सुनीताबाईसमोर व्यक्त केली होती .पुढच्या वेळेला आनंदवनात जाण्यापूर्वी , सुनीताबाईनी खूप शोधाशोध करून ' बिनकाट्याच्या ' गुलाबाचं रोप मिळवलं .आणि बाबांना ते रोप आनंदवनात लावण्यासाठी दिलं - अंध मुलं गुलाबाचा स्पर्श घेण्यापासून वंचित राहू नयेत म्हणून !
इतक्या उत्कट संवेदनशील बाईला कुणी माणूसघाणी , कठोर म्हणत असेल तर ......च्यामारी मी बघतेच त्यांच्याकडे !
(अर्थात मी काय बघणार म्हणा ? पण आजकाल याच भाषेत बोललं जातं. म्हणून ....)

सुनीताबाईविषयी - अंतर्नाद जाने . १०

' अंतर्नाद ' चा जानेवारी २०१० चा अंक जवळ - जवळ ' सुनीताबाई देशपांडे ' स्मृती विशेषांक म्हणता येईल . मंगला गोडबोलेंचा ' लखलखीत ' , प्रा. मिलिंद जोशींचा आणि सर्वोत्तम ठाकूरांचा असे तीन स्मृतिपर लेख आहेत .
यातला मला सर्वात आवडला तो - सुनिताबाईंच्या भावाचा - सर्वोत्तम ठाकूर यांचा ' आमची माई ' नावाचा लेख . लेख खरंच फार अप्रतिम आहे . ' सुनीताबाई ' नावाची कसली तेजशलाका होती - ते दाखवणारा !
त्यांच्या लहानपणाच्या आठवणींपासून -त्या कशा ४२ चा लढ्यात भाग घ्यायला बाहेर पडल्या , कायम स्वकष्टार्जित जीवन कशा जगत होत्या , कवितांवरचं प्रेम , भाईंच्या साहित्याचं documentation आणि perfection .अशा कितीतरी गोष्टी - काही लेखातलच उद्धृत करते .-
'' रत्नागिरीच्या पटवर्धन शाळेत माई शिकली .त्या शाळेवर तिचा खूप जीव होता .शाळेला १०० वर्षं पूर्ण होताना निधी जमवण्यात येत होता.तेंव्हा माईनं ताबडतोब एक वैयक्तिक धनादेश पाठवला - तो कुठल्याही दालनाला स्वतःचं नाव द्यावं म्हणून तो नव्हता .तो प्रसाधनगृहांच्या स्वच्छतेसाठी आणि सोयींसाठी दिला होता ,इतर वेळेला दिलेल्या देणग्यात कुठंही आपलं नाव येऊ नये ,म्हणून सदैव दक्ष असणाऱ्या माईनं यावेळी मात्र आपल्या देणगीचा उल्लेख करणारा फलक लावायला सांगितला - हे पाहून दुसरेही देणगी देतील म्हणून , आणि घडलंही तसंच !
'' अशीच जगावेगळी वाटणारी मदत माईनं डॉ. प्रकाश आमटेंना पाठवली होती . हेमलकशाच्या त्यांच्या प्रकल्पात अनेक दुर्मिळ प्राणी आहेत -वाघ , साळीदर ,घुबडं इ. त्यांना सांभाळताना काही वेळा शासनानेही हे 'कृत्य बेकायदेशीर आहे ' असं म्हणून नोटीसा पाठवल्या होत्या . ' मानवेतर प्राण्यांच्या संगोपनासाठी ' म्हणून माईनं ५ लाख रुपयांची मदत पाठवली होती ."
'खरया गरजेला पुरेशी मदत ' हा दंडक असणाऱ्या सुनीताबाई , मदत देताना सखोल चौकशी करत .'पु. ल. देशपांडे फौंडेशन' , शेवटी विश्वस्त तित्यक्याच आपुलकीनं आणि काटेकोरपणे चालवतील; की नाही , ही शंका आल्यानं शेवटी त्यांनी ते फौंडेशन विलेपार्लेच्या 'लोकमान्य सेवा संघ' या विश्वासू संस्थेत विलीन केलं .
''प्रत्येक काम परिपूर्ण आणि सुंदर असावं , याविषयी माई दक्ष असायची .एकदा पाहुणे आलेले असताना , आम्ही डाळिंब सोलून देत होतो . दाण्यांवर जराही पातळ , पांढरा पापुद्रा राहू नये ,असं काळजीपूर्वक आम्हां दोघांचं काम सुरु होतं . मी कंटाळलो , पाहुणे दाणे न बघताच तोंडात टाकतील . मग इतका त्रास कशाला घ्या ? अशी कुरकुर केली . तेंव्हा माई म्हणाली ' मी डाळिंब हे असं सोलते , ते पाहून कुणी 'व्वा !' म्हणावं म्हणून नाही . दाण्यांना थोडीशीही साल असलेले दाणे , मला इतरांना द्यायला आवडणार नाहीत .मी दिलेली कोणतीही गोष्ट खराब असू नये असं मला वाटतं .' माईनं हे जन्मभर जपलं. ''
रद्दीवाल्या बाईसोबतचा किस्साही वाचण्याजोगा आहे , सगळच सांगत बसत नाही . लेख मिळवून तुम्ही वाचा . एक अत्रेंच्या शब्दात म्हणावसं वाटतंय ,'' असली जोडी गेल्या १० हजार वर्षात झाली नाही , आणि पुढच्या १० हजार वर्षात व्हायची शक्यता नाही !! ''.